KRİTİK AYRIM: KENDİLİĞİNDEN ISINMA İLE KENDİLİĞİNDEN TUTUŞMA AYNI TESPİT DEĞİL
Organik içerikli atık veya biyokütle yığınlarında biyolojik aktivite, oksidasyon, nem, yığın boyutu, havalanma ve ısının uzaklaştırılması iç sıcaklığın zamanla yükselmesine katkı verebilir. Sıcaklık yükseldikçe biyolojik süreçlerin ağırlığı azalabilir ve ekzotermik kimyasal oksidasyon süreçleri önem kazanabilir. Ancak belirli sıcaklık eşikleri bütün atık ve biyokütle türleri için evrensel değildir. Bu nedenle yalnız sıcaklık artışı veya yangın sonrası görünüm, kendiliğinden tutuşmayı tek başına kanıtlamaz.
Bilimsel yangın incelemesinde hipotezler fiziksel delil ve ölçülebilir verilerle sınanmalıdır. NFPA 921’in bilimsel yöntem yaklaşımı bu bakımdan yararlı bir metodolojik referanstır. Elektrik üretim tesislerinin yangın korumasına ilişkin NFPA 850 de uygulanabilir tesis ve proses bölümleri bakımından yardımcı teknik referans olabilir; ancak bu standartların somut tesise uygulanabilirliği proje, proses ve ekipman yapısı görülmeden varsayılmamalıdır.
YIĞIN İÇİNDE NE ARANMALI?
Kendiliğinden ısınma hipotezi araştırılırken tek bir ölçüm yerine sıcaklık, oksijen ve gaz trendleri birlikte değerlendirilmelidir. CO ve CO₂ oluşumu ile O₂ azalması, malzeme türü ve proses koşullarıyla birlikte yığın içindeki oksidasyon veya için için yanma hakkında bilgi verebilir; ancak CO/CO₂ oranı tek başına kesin kök neden göstergesi olarak kullanılmamalıdır. Yangın öncesine ait sürekli ölçüm bulunuyorsa bu kayıtlar, yangın sonrasında alınan ölçümlerden çok daha yüksek nedensellik değeri taşıyabilir.
METEOROLOJİK VERİ NEDEN ÖNEMLİ?
Yangından önceki 48-72 saate ait resmi meteorolojik veriler; ortam sıcaklığı, bağıl nem, rüzgâr ve mümkünse güneşlenme/radyasyon koşulları bakımından dosyaya alınmalıdır. Bu veriler tek başına yangın nedeni değildir; ancak yüzey kuruması, ısı birikimi, havalanma ve yangının yayılım koşullarını değerlendirmede yığın özellikleriyle birlikte anlam kazanabilir.
TOZ VE GAZ RİSKİ: ATEX BOYUTU OTOMATİK DEĞİL
Ön işleme, kırma, eleme, taşıma veya kapalı depolama bölümlerinde yanıcı organik toz ya da parlayıcı gaz atmosferi oluşma ihtimali varsa patlayıcı ortam riski ayrıca araştırılmalıdır. ATEX yaklaşımı ve Türkiye’deki ilgili iş sağlığı-güvenliği/patlayıcı ortam düzenlemeleri ancak somut prosesin böyle bir atmosfer oluşturma ihtimali bulunuyorsa devreye girer. Açık sahadaki her atık yangınını otomatik olarak ATEX olayı saymak teknik olarak doğru değildir. Aynı şekilde metan, CO veya organik toz varlığı ölçüm ve proses verisi olmadan varsayılmamalıdır.
BİLİRKİŞİ / ARAŞTIRMACI SAHA KONTROL LİSTESİ
| Kontrol | Korunacak / incelenecek veri | Temel soru |
|---|---|---|
| Yığın geçmişi | Kabul tarihi, malzeme türü, miktar, nem, yığın yüksekliği/geometrisi, karıştırma-havalandırma kayıtları | Isı birikimine elverişli koşullar oluşmuş muydu? |
| Sıcaklık/gaz | Varsa yığın içi sıcaklık, termal kamera, CO, CO₂ ve O₂ trendleri | Yangın öncesinde ilerleyen bir ısınma/oksidasyon göstergesi var mı? |
| Meteoroloji | Yangından önceki 48-72 saat için resmi sıcaklık, nem, rüzgâr ve uygun ise güneşlenme/radyasyon verisi | Çevresel koşullar yığının ısı/nem dengesini etkileyebilir miydi? |
| İlk tutuşma | CCTV, telefon görüntüleri, ihbar, ilk müdahale gözlemleri, yanma desenleri | İlk alev/duman hangi bölgede ve ne zaman görüldü? |
| Elektrik-mekanik | Konveyör, motor, rulman, fan, kırıcı, pano, kablo, koruma elemanları | Harici bir elektriksel/mekanik ateşleme kaynağı var mı? |
| Alternatif kaynaklar | Sıcak çalışma, araç egzozu, açık alev, kıvılcım, dış yangın transferi ve diğer olası kaynaklar | Kendiliğinden tutuşma dışındaki hipotezler delille elendi mi? |
| Patlayıcı ortam | Kapalı proses, toz oluşumu, gaz ölçümleri, havalandırma ve zonlama belgeleri - varsa | Somut proses ATEX/patlayıcı atmosfer incelemesini gerektiriyor mu? |
| Müdahale etkisi | Su, köpük, yığın karıştırma/taşıma, iş makinesi müdahalesi, numune noktaları | Söndürme işlemleri özgün yangın desenini ne ölçüde değiştirdi? |
SİGORTA VE RÜCU DOSYASINDA NEDENSELLİK
Tesis yangınlarında zarar hesabı yalnız yanan malzeme miktarına indirgenmemelidir. Doğrudan yangın hasarı, söndürme suyu ve müdahale hasarı, ekipman kontaminasyonu, üretim veya atık kabul kesintisi, temizlik-bertaraf giderleri ve güvenli yeniden devreye alma süresi ayrı kalemler halinde incelenmelidir. Rücu değerlendirmesinde ise yangının ilk nedeni ile yangının büyümesini kolaylaştıran depolama, proses veya işletme koşulları birbirine karıştırılmamalıdır.
SONUÇ
Iğdır’daki olayda bugün için doğrulanabilen olgu, katı atık tesisi içindeki ilgili bölümde yangın çıktığı ve geniş bir müdahale organizasyonunun devreye girdiğidir. “Kendiliğinden tutuşma” ise henüz ilk değerlendirme düzeyindedir. Adli mühendislik açısından doğru soru “Atık kendi kendine yanabilir mi?” değil; “Bu yığın, bu malzeme, bu sıcaklık ve gaz geçmişi, bu meteorolojik ve işletme koşulları altında yangının gerçekten kendiliğinden başladığını gösteren delil var mı; alternatif ateşleme kaynakları bilimsel olarak elendi mi?” sorusudur.
Endüstriyel tesis ve depolama sahalarında kendiliğinden tutuşma, ATEX uygunluğu ve patlayıcı ortam riskleri; Yangın & Teknik Kök Neden Analizi uzmanlarımızca incelenmektedir.
- İhlas Haber Ajansı (İHA), 25 Ağustos 2026, Iğdır Katı Atık Düzenli Depolama ve Ön İşlem Tesisi yangınına ilişkin haber.
- NFPA 921, Guide for Fire and Explosion Investigations - yangın ve patlama incelemelerinde bilimsel yöntem ve kök neden metodolojisi için teknik referans.
- NFPA 850, Recommended Practice for Fire Protection for Electric Generating Plants and High Voltage Direct Current Converter Stations - elektrik üretim tesislerinde yangın korumasına ilişkin, somut tesise uygulanabilirliği ayrıca değerlendirilmesi gereken teknik referans.
- Patlayıcı ortam/ATEX değerlendirmesi bakımından, yalnız somut proses ve tehlikeli atmosfer koşulları mevcutsa olay tarihindeki uygulanabilir Türk iş sağlığı ve güvenliği düzenlemeleri esas alınmalıdır.
